|
Het
ontstaan van de Finse sauna
Waarschijnlijk beschikken de Finnen al
ca. 2000 jaar over de sauna, hoewel nog bestaande documenten waarin
melding wordt gemaakt van de sauna hoogstens 1000 jaar oud zijn.
De grondsauna
Grondsauna in Karelië, begin 20e eeuw (Samuli
Paulaharju)
De eerste sauna's waren
waarschijnlijk slechts uitgegraven kuilen in de helling van een heuvel.
Deze werden voornamelijk gebruikt als onderdak tijdens de wintermaanden.
Voor warmte werden in een kuil stenen opgewarmd totdat ze gloeiend heet
waren. Daarna werd er water over de stenen gegooid om stoom te creëren
waardoor er meer warmte werd afgegeven. De temperatuur liep zo hoog op
dat de mensen hun kleren konden uitrekken. In Finland zijn nog een
aantal van deze “holsaunas” te vinden. Het woord sauna is een oud
Fins woord waarvan de precieze betekenis niet geheel duidelijk is.
Verwacht wordt dat de oorspronkelijke betekenis schuilt in het type
onderdak zoals boven wordt omschreven.
De eerste sauna's werden voornamelijk
gebruikt voor onderdak, en daarnaast voor het nemen van een bad.
Gebouwen die als sauna en als huis in gebruik waren, werden tot in de
late 19e eeuw in Finland aangetroffen.
Behalve
dit allereerste type sauna is de saunaruimte normaliter altijd
gescheiden van de woonruimte. Dit werd al beschreven in documenten uit
de 12de eeuw.
Moderne grondsauna
De
meer geavanceerde grond- of holsauna had een dak dat werd ondersteund
door boomstammen en een deur opgehangen aan scharnieren. Dit type sauna
wordt nog steeds gebruikt in Finland. Sommige Finnen vinden de
grondsauna nog steeds zo goed, dat er zelfs nieuwe worden gebouwd.
Rooksauna
Het standaard type sauna
dat al sinds jaar en dag bestaat is de rechthoekige ruimte gemaakt van
boomstammen. In deze ruimte staat op een plateau een open kachel met
stenen. Dit is de originele "savusauna" (rooksauna), door veel
Finnen beschouwd als ongeëvenaard.
Als de stenen in de
kachel worden verwarmd, cirkelt de rook van het brandende hout door de
ruimte. De rook verdwijnt uiteindelijk via een gat in het dak of via de
deur die op een kier wordt gezet. De rook maakt de ruimte zwart waardoor
het noodzakelijk is dat de grond en de banken worden gewassen voordat
men erop gaat zitten. Tevens laat de rook een prettige aroma achter. Let
wel, de roet is niet vies en heeft zelfs een reinigende werking
Nieuwer type rooksauna met omhulsel van
baksteen
Sauna met schoorsteen
Tot het begin van de
20ste eeuw was de rooksauna de enige sauna die er was. Ondanks de
prettige aroma en de zachte löyly heeft het een aantal nadelen: het
opwarmen duurt enige tijd, de banken en vloer moeten elke keer schoon
worden gemaakt en er bestaat een reële kans op brand.
Ongeveer 100 jaar geleden
werd er een ander type kachel ontwikkeld die de rooksauna begon te
overtreffen: de stenen van de sauna werden bedekt met een metalen top in
de vorm van een kegel. Deze metalen constructie werd vastgemaakt aan een
schoorsteen waarlangs de rook werd afgevoerd. Een luik boven de
schoorsteen kon open of dicht. Op die manier werd de temperatuur van de
sauna beheerst. Ook werd het luik gebruikt om water op de stenen te
kunnen gooien.
Het opwarmen van een rooksauna
duurde 3-4 uur. Daarna moest de sauna nog een paar uur neerslaan voordat
het echte baden kon beginnen. Met de schoorsteensauna kon men vrijwel
direct na het doven van het vuur de sauna betreden. Dan werd de
schoorsteen afgesloten met een metalen paat om er voor te zorgen dat er
geen hete lucht via schoorsteen ontsnapte.
Sauna-kachel met schoorsteen
Dit nieuwe type sauna
verspreidde zich snel en in de jaren vijftig bestond de helft van alle
saunas in Finland uit dit type. In het oosten en het noorden van het
land bleven de rooksauna's langer bestaan. In veel plaatsen werden de
nieuwere sauna's naast de bestaande rooksauna's gebouwd. Aangezien het
opwarmen en onderhouden van de schoorsteensaunas veel makkelijker is,
werden de rooksaunas niet meer gebruikt. Zij rotten weg en werden
neergehaald.
Een andere factor ten gunste van de
schoorsteensauna was de industrialisatie en verstedelijking van het
land. Op het platteland had elk huis een sauna, maar in de stad moest
men openbare sauna's gebruiken. De kachels hiervan hadden schoorstenen (om
duidelijke redenen) en men was aan dit type sauna gewend geraakt.In de
jaren twintig en dertig van de 20e eeuw begonnen veel stedelingen hun
eigen zomerhuisjes te bouwen op het platteland, normaliter aan een meer
of aan de zee. Als eerste bouwde men de sauna. Nagenoeg allemaal waren
ze van het nieuwe type en gewoonlijk werd een extra kamer toegevoegd
waar men kon wonen tot een groter vakantiehuis gebouwd was.
Kachel voor continue warmte
In
de rooksauna en
schoorsteensauna gaan de vlammen van het vuur direct door de stenen. Het
baden kan dus pas beginnen als de vlammen zijn gedoofd.
In de jaren dertig werd
nog een ander type sauna uitgevonden: ook met een schoorsteen maar
ditmaal raakt het vuur de stenen niet direct. De stenen liggen in een
metalen bak boven het vuur en worden opgewarmd via ijzeren elementen die
zich tussen de stenen bevinden en de warmte verspreiden. Het vuur brandt
continue, ook als de sauna wordt gebruikt. De intensiteit van het vuur
bepaalt de temperatuur van de stenen en de sauna. Een sauna van dit type
kan al 30 minuten na het aansteken van het vuur worden gebruikt. Aan de
andere hand moet het vuur constant in de gaten worden gehouden en vinden
veel mensen dat de kwaliteit van de löyly niet gelijk staat aan de löyly
die men ervaart in een schoorsteensauna, laat staan een rooksauna.
Echter, het
praktische en gebruikersvriendelijke karakter van de nieuwe kachel heeft
het tot de populairste houten sauna in Finland gemaakt.
Links: elektrische kachel; rechts:
kachel met continue warmte (hout)
Elektrische kachel
De elektrische kachel is
de nieuwste uitvinding in de geschiedenis van de Finse sauna. Het werkt
in principe op dezelfde manier als de houten sauna met continue warmte,
maar in plaats van een brandend vuur worden elektrische resistors
gebruikt om de stenen op te warmen. Het gebruikersgemak van de sauna
heeft ertoe geleid dat dit type sauna het meest populair is geworden in
Finland van alle soorten saunas. In veel locaties, zoals hotels en
flatgebouwen, waar houten saunas taboe zijn, vormen de elektrische
kachels de enige mogelijkheid voor het hebben van een sauna.
Een belangrijk element in elke sauna zijn
de stenen en het gooien van water hierop. Hoe meer stenen, des te meer
energie nodig is om deze te verhitten. De löyly is echter aangenamer.
Sommige kachels hebben zelfs nauwelijks stenen. In de betere elektrische
kachels zijn voldoende stenen zodat er water op kan worden gegooid
zonder dat er kortsluiting ontstaat.
In het algemeen worden elektrische
kachels niet beschouwd als even goed als de hout gestookte kachels.
Andere soorten kachels
Bijna elke brandstof kan in een
saunakachel worden gebruikt, zoals gas en olie. Dit is echter zeldzaam
in Finland. Gas en vooral olie kunnen een afwijkende geur veroorzaken,
hetgeen niet thuishoort in de sauna-atmosfeer.
Ontwikkeling van het sauna-gebouw
De oude rooksauna's hebben slechts één
vertrek met kachel en verhoging (om op te zitten). Water werd weinig
gebruikt en het lichaam werd gereinigd door zweten en de vihta of vasta
(tak van een berk). Zeep bestond niet tot de 19e eeuw. Wassen en
afkoelen gebeurde in een meer of rivier door water over het lichaam te
gooien of in de winter door te rollen in de sneeuw. Als heet water werd
gebruikt, werd dit in een houten vat verhit door er hete stenen in te
doen.
Men kwam licht gekleed naar de sauna. De
kleren werden opgehangen aan spijkers buiten de sauna. Na de sauna
werden de kleren weer aangetrokken. Het was echter praktischer om naakt
de sauna te verlaten om goed af te koelen en naar gelang de behoefte
geleidelijk aan kleren aan te trekken.
Met het verschijnen van zeep, werd het
wassen van het lichaam belangrijker. Een vat met heet water werd aan de
kachel vastgemaakt en het wassen gebeurde in de sauna. In de zomer maakt
het niet veel uit, maar in de winter was buiten wassen niet echt
aangenaam!
In openbare sauna's in de steden waren de
hete en wasvertrekken gescheiden van elkaar. Met het verspreid raken van
de schoorsteensauna kwam dit geleidelijk aan ook opzetten in privé-sauna's.
Immers, jezelf wassen is lekkerder in een koele ruimte.
Het saunagebouw ontwikkelde zich ook in
andere opzichten. Vanaf de jaren twintig hadden veel sauna's een veranda
en een aparte kleedkamer. In het geval van een sauna als zomerhuisje,
werden andere vertrekken, zoals keuken en slaapkamer vaak toegevoegd als
geen ander gebouw beschikbaar was.
De muren en het plafond in elke Finse
sauna zijn van hout. De vloer in de oude rooksauna was meestal van
gewone aarde. De volgende fase was een vloer van planken en uiteindelijk
vloeren met tegels op beton.
Terug
naar boven
|
